उपवेद

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथर्ववेद या चार वेदांप्रमाणेच त्यांचे चार उपवेदही प्रसिध्द व महत्त्वपूर्ण आहेत. वेद हे पारमार्थिक दृष्ट्या महत्त्वाचे तर उपवेद लौकीक महत्त्वाचे आहेत. आयुर्वेद, धनुर्वेद, गांधर्ववेद आणि अर्थशास्त्र हे चार उपवेद आहेत.[१]

अनुक्रमणिकासंपादन करा

१. आयुर्वेदसंपादन करा

  ‘आयुरस्मिन् विद्यते इत्यायुर्वेदः।’ आयुर्वेदाचे ज्ञान सर्वप्रथम ब्रह्म्याला झाले. त्याच्या कडून प्रजापतीला, पुढे अश्विनीकुमारांना आणि त्यांपासून इंद्राला ज्ञान झाले. इंद्राद्वारे अत्रीपुत्रादी मुनींना आयुर्वेदाचे ज्ञान झाले. स्वास्थ्य टिकवणे आणि रोगांचे निर्मूलन करणे ही या उपवेदाची मुख्य प्रयोजने आहेत. चरक, सुश्रुत, वाग्भट इत्यादी आयुर्वेदाचार्यांच्या संहिता सुप्रसिध्द आहेत.

२.धनुर्वेदसंपादन करा

धनुर्वेद हे शस्त्रास्त्रांचे शास्त्र आहे. ब्रह्मा, प्रजापती इत्यादीं पासून परंपरेने विश्वामित्र ऋषींना हे ज्ञान प्राप्त झाले. दीक्षापाद, संग्रहपाद, सिध्दिपाद आणि प्रयोगपाद हे  धनुर्वेदाचे चार पाद आहेत[२]. दुष्टांना दंड देणे आणि प्रजेचे परिपालन हेच धनुर्वेदचे प्रयोजन आहे.

३. गांधर्ववेदसंपादन करा

गांधर्ववेदाचे प्रणयन भगवान भरतांनी केलेले आहे. हा वेद गीत, वाद्य आणि नृत्यादी भेदांमुळे वैविध्यपूर्ण झालेला आहे. देवतांची आराधना आणि निर्विकल्प समाधी हे गांधर्ववेदाचे मुख्य प्रयोजन आहे.

४.अर्थशास्त्रसंपादन करा

अर्थशास्त्रसुध्दा अनेक प्रकारचे आहे. जसे नीतिशास्त्र, अश्वशास्त्र, शिल्पशास्त्र, सूपशास्त्र आणि चौसष्ट कलांचे शास्त्र. ही शास्त्रे अनेक मुनींद्वारा विरचित आहेत. लौकीक क्षेत्रांत मनुष्याला विचक्षणता प्रदान करणे हेच या शास्त्रांचे प्रयोजन होय.

                    अश्या प्रकारे ह्या चार उपवेदांचे अध्ययन मानवाची सर्वांगीण प्रगती घडवून आणते.

  1. ^ प्रस्थानभेदाः.
  2. ^ मधुसूदन सरस्वती : प्रस्थानभेद.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

राम जैन धर्म भगवान्

Image
  राम   जैन   धर्म   भगवान्  दशरथ इक्ष्वाकु वंश के राजा थे जिन्होंने अयोध्या पर शासन किया था। उनके चार राजकुमार थे, राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्न। जनक ने विदेह पर शासन किया। उनकी बेटी सीता का विवाह राम से हुआ था। रावण द्वारा सीता का अपहरण किया गया था, जो उसे अपने राज्य लंका ले गया था। सीता की खोज के दौरान, राम और लक्ष्मण सुग्रीव और हनुमान से मिलते हैं। सुग्रीव, वानर कबीले के राजा को अपने भाई वली (जो बाद में जैन भिक्षु बन गए और मोक्ष प्राप्त किया) द्वारा किष्किन्धा के सिंहासन से हटा दिया गया। राम और लक्ष्मण ने सुग्रीव को उसका राज्य वापस दिलाने में मदद की। उन्होंने सुग्रीव की सेना के साथ लंका की ओर कूच किया। विभीषण, रावण के भाई ने उसे सीता को वापस करने के लिए मनाने की कोशिश की। हालांकि, रावण सहमत नहीं हुआ। विभीषण ने राम के साथ गठबंधन किया। राम और रावण की सेनाओं के बीच युद्ध हुआ था। लक्ष्मण अंत में रावण को मारते हैं (रामायण से विचलित होकर जहां नायक राम रावण को मारता है) और विभीषण लंका का राजा बन जाता है। राम और लक्ष्मण अयोध्या लौट आते हैं...
Read more

महर्षी कश्यप

Image
आंध्र प्रदेशातील कश्यप पुतळा कश्यप  हा वैदिक आणि हिंदू पौराणिक साहित्यात निर्देशिलेला एक सुविख्यात ऋषी होता. ब्रह्मदेवाच्या अष्टमानसपुत्रांपैकी एक असलेल्या  मरीचि ऋषींचा  तो पुत्र होता.  ( ऋषी मरीचि हे सप्तर्षिपैकी एक ऋषी मानले जातात आणि ब्रम्हदेवाचे मानस पुत्र आहेत. ऋषी कश्यप यांचे वडील आहेत.) दक्ष प्रजापतीच्या तेरा कन्यांशी याचा विवाह झाला होता  दक्ष प्रजापति क्यों नहीं चाहते थे कि सती का विवाह शिव से हो, पढ़िये 2 पौराणिक कथा अनिरुद्ध जोशी पुराणों के अनुसार दक्ष प्रजापति परमपिता ब्रह्मा के पुत्र थे, जो कश्मीर घाटी के हिमालय क्षेत्र में रहते थे। प्रजापति दक्ष की दो पत्नियां थीं- प्रसूति और वीरणी। प्रसूति से दक्ष की 24 कन्याएं थीं और वीरणी से 60 कन्याएं। इस तरह दक्ष की 84 पुत्रियां थीं। समस्त दैत्य, गंधर्व, अप्सराएं, पक्षी, पशु सब सृष्टि इन्हीं कन्याओं से उत्पन्न हुई। दक्ष की ये सभी कन्याएं, देवी, यक्षिणी, पिशाचिनी आदि कहलाईं। उक्त कन्याओं और इनकी पुत्रियों को ही किसी न किसी रूप में पूजा जाता है। सभी की अलग-अलग कहानियां हैं।   पहली कथा दक्ष प्रजापति ने अपनी...
Read more

चतुर्दश विद्या

वैदिक काळापसून गुरुशिष्य परंपरेमध्ये  चौदा विद्यांचे शिक्षण गुरुगृही मिळत असे. यात ४वेद, ६वेदांगे, पुराणे, धर्मशास्त्र, न्यायशास्त्र आणि मीमांसाशास्त्र यांचा समावेश होता.          अङानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः।           धर्मशास्त्रं पुराणानि विद्याश्चैताश्चतुर्दश ।।     चार वेद - संपादन करा   १.ऋग्वेद  :   ऋक् म्हणजे देवतांची स्तुती वाचक मन्त्र होय. काही ऋचांचे मिळून सूक्ते होतात. यात एकूण १०२८ सूक्ते आहेत. शाकल,  बाष्कल, आश्वलायन, माण्डूकायन, शांखायन अशा ५ शाखा आहेत. २. यजुर्वेद : या वेदातील मन्त्रांना यजुस् म्हणतात. यजुर्मन्त्र यागानुक्रमानुसार एकत्र केलेले आहेत. यजुर्वेदाचे कृष्णयजुर्वेद व शुक्लयजुर्वेद हे दोन भेद आहेत. ३.सामवेद : सामवेदाद्वारे ऋचांचे छंदोबद्ध गायन केले जाते. जैमिनीय, कौथुम आणि राणायनीय या सामवेदाच्या शाखा आहेत. ४.अथर्ववेद : सर्वसामान्य मानवाच्या लौकीक स्थैर्यासाठी अथर्ववेदातील मन्त्रे आहेत. या वेदाच्या शौनक आणि पैप्पलाद ह्या दोन शाखा आहेत.   ...
Read more